Nỗi ám ảnh của lao động tự do

Vụ việc một tài xế ô tô công nghệ bị khóa tài khoản vĩnh viễn sau khi đăng tải đoạn clip ghi lại cảnh bị nhạc sĩ Minh Khang lăng mạ, đe dọa lên mạng xã hội cho tới nay vẫn gây xôn xao dư luận.

Bên cạnh những tranh luận xoay quanh chuyện đúng - sai trong việc này, mối quan tâm lớn hơn đang được đặt ra là cơ chế bảo vệ quyền lợi dành cho nhóm lao động tự do, đặc biệt là các tài xế xe ôm công nghệ, shipper (tài xế giao hàng).

Anh Nguyễn Tiến Hùng (SN 1987, ngụ tại TPHCM), tài xế trong vụ việc, cho biết do không có hợp đồng lao động với những điều kiện, ràng buộc trách nhiệm như quy định áp dụng như ở khu vực có quan hệ lao động chính thức, anh gần như không được hưởng bất kỳ chính sách an sinh nào khi đột ngột mất việc.

Anh Hùng cũng lý giải về những đặc thù nghề nghiệp, lái xe công nghệ không chỉ dừng ở việc đảm bảo an toàn khi vận chuyển hành khách mà cũng phải liên tục lo việc làm hài lòng người sử dụng dịch vụ và xử lý những tình huống oái oăm phát sinh trong mỗi chuyến đi. Áp lực kéo dài khiến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của anh giảm sút rõ rệt chỉ sau hai tháng làm nghề.

Điều khiến anh trăn trở hơn cả là sự bấp bênh trên hành trình mưu sinh. Không bảo hiểm xã hội, không phúc lợi ổn định, mỗi ngày nghỉ của các tài xế xe công nghệ đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn nguồn thu nhập.

"Chỉ cần nghỉ một ngày là không có tiền. Tôi sợ nhất là lúc đau ốm, không thể đi làm. Nếu chẳng may gặp sự cố hay bệnh nặng, nhiều tài xế chúng tôi chỉ biết nằm nhà chịu trận, vì không có bất kỳ sự đảm bảo nào", anh thở dài.

Nghĩ cảnh "cày cuốc" từ sáng sớm đến đêm muộn của nghề này, anh không khỏi chạnh lòng. Đó là vì với phần lớn tài xế công nghệ, lựa chọn nghề nghiệp thực sự không nhiều.

Anh Hùng bày tỏ mong muốn trong thời gian tới sẽ có thêm các chính sách hỗ trợ thiết thực, đặc biệt là về bảo hiểm xã hội, để những người lao động như anh có thể yên tâm gắn bó lâu dài với công việc.

Trên mạng xã hội, nhiều ý kiến bày tỏ sự đồng cảm với các tài xế công nghệ. Thời gian gần đây, hàng loạt vụ việc tài xế bị lăng mạ, hành hung, cùng áp lực công việc và rủi ro thường trực, khiến dư luận thêm một lần thấy rõ khoảng trống bảo vệ đối với nhóm lao động này.

Một tài khoản viết: "Tài xế công nghệ là lao động tự do, không có hợp đồng lao động chính thức, không có bảo hiểm xã hội, sinh kế phụ thuộc hoàn toàn vào... ứng dụng. Mất tài khoản đồng nghĩa mất nguồn thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng, kéo theo áp lực về gia đình, con cái, nợ nần, thậm chí là sức khỏe tinh thần".

Một ý kiến khác đặt câu hỏi: "Liệu các hãng xe công nghệ đã có đủ biện pháp để bảo vệ an toàn cho tài xế hay chưa? Khi họ bị đe dọa, thậm chí bị hành hung, có tổ chức nào đứng ra bảo vệ quyền lợi cho họ không? Công việc này tiềm ẩn nhiều rủi ro và áp lực không kém bất kỳ ngành nghề nào khác, nhưng với cái mác 'lao động tự do", họ lại chưa được hưởng đầy đủ các cơ chế an sinh xã hội cần thiết".

7,5 triệu lao động nền tảng số đứng ngoài lưới an sinh

Theo dõi sự việc, luật sư Trần Minh Hùng cho rằng mối quan hệ giữa hãng xe công nghệ và tài xế hiện nay được thiết lập dưới dạng “hợp đồng hợp tác”.

Trong các thỏa thuận này, phía nền tảng thường đưa vào điều khoản chấm dứt hợp tác nếu lái xe vi phạm, bao gồm cả việc tiết lộ thông tin. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, việc xử lý chủ yếu căn cứ vào nội dung thỏa thuận đã ký kết giữa hai bên.

"Điểm đáng lưu ý là những thỏa thuận hợp tác này không phải hợp đồng lao động nên người lao động không được pháp luật lao động điều chỉnh. Điều này khiến họ rơi vào thế bất lợi, bởi các điều khoản hợp tác thường do phí nền tảng công nghệ thiết lập", luật sư phân tích.

Nếu được xác định là quan hệ lao động, việc sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động không chỉ tuân theo thỏa thuận mà còn phải đảm bảo các quy định bảo vệ người lao động theo luật. 

Luật sư dẫn Bộ luật Lao động 2019, việc xác định quan hệ lao động không phụ thuộc vào tên gọi hợp đồng mà dựa trên bản chất của mối quan hệ. Hai tiêu chí cốt lõi để xác định bao gồm: điều kiện làm việc, quyền - nghĩa vụ của các bên; việc trả lương trực tiếp từ người sử dụng lao động cho người lao động.

Do đó, trong nhiều trường hợp, dù mang tên "hợp đồng hợp tác", nếu nội dung thể hiện bản chất là quan hệ lao động thì vẫn có thể được xem là hợp đồng lao động.

Thực tế, trong hợp đồng hợp tác của các tài xế với hãng xe công nghệ, yếu tố "trả lương trực tiếp" chính là một rào cản lớn. Nhiều nền tảng xe công nghệ không trả lương cố định cho tài xế mà phân chia thu nhập dựa trên doanh thu chuyến đi, sau khi khấu trừ chiết khấu khoảng 20-30%.

Các khoản thưởng, hỗ trợ được chuyển qua ví điện tử trong ứng dụng. Chính cơ chế này khiến quan hệ giữa hai bên chưa đủ điều kiện để xác định là quan hệ lao động theo quy định hiện hành.

Từ thực tiễn đó, luật sư Trần Minh Hùng cho rằng cần xem xét sửa đổi pháp luật theo hướng linh hoạt hơn, không đặt nặng tiêu chí "trả lương trực tiếp", nhằm đảm bảo quyền lợi cho lực lượng lao động hiện được xem là phi chính thức này.

"Vì không được xác định là quan hệ lao động nên các tổ chức như công đoàn, liên đoàn lao động… không có đầy đủ thẩm quyền can thiệp, bảo vệ người lao động như đối với người làm trong doanh nghiệp. Khi phát sinh tranh chấp, hướng xử lý chủ yếu vẫn là khởi kiện ra tòa án theo quan hệ dân sự, hợp đồng thỏa thuận giữa hai bên", luật sư nói.

Trong trường hợp tài xế bị đe dọa, hành hung, họ có thể trình báo công an để được giải quyết theo quy định của pháp luật hình sự. Đây là hướng xử lý trực tiếp và phù hợp hơn trong các tình huống có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Thực tế, dù đã xuất hiện nhiều hội, nhóm hay nghiệp đoàn tài xế tự phát nhưng các tổ chức này phần lớn mang tính chất kết nối cộng đồng, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm hơn là có tư cách pháp lý và thẩm quyền bảo vệ quyền lợi của các thành viên một cách chính thức.

"Về bản chất, mối liên hệ giữa tài xế và hãng xe công nghệ vẫn là quan hệ hợp tác kinh doanh, tương tự như các bên cùng làm ăn với nhau", luật sư Trần Minh Hùng nhận định.

Trước đó, tại Hội nghị sơ kết 5 năm thực hiện Bộ luật Lao động 2019, TS Mai Đức Thiện, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Nội vụ), nhận định sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Không chỉ phương thức sản xuất - kinh doanh, cách thức làm việc cũng được tái định hình, mở rộng cơ hội việc làm vượt qua giới hạn địa lý.

Hiện Việt Nam có hơn 50 triệu người trong lực lượng lao động, trong đó khoảng 7,5 triệu người làm việc trên các nền tảng số, chiếm gần 14% thị trường nhân lực và dự báo tiếp tục tăng nhanh trong thập kỷ tới. Đây là nhóm lao động linh hoạt, làm việc theo đơn hàng hoặc dự án, bao gồm tài xế công nghệ hay người sáng tạo nội dung.

Lao động trên các nền tảng số đang đối mặt với nhiều rủi ro. Thu nhập phụ thuộc vào đơn hàng và thuật toán, thiếu ổn định; thời gian làm việc kéo dài, khó kiểm soát thời giờ nghỉ ngơi. Đáng chú ý, họ chưa được tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp hay bảo hiểm tai nạn lao động.

Do không được xác lập quan hệ lao động, nhóm này cũng thiếu cơ chế đối thoại, thương lượng tập thể và chưa được đảm bảo đầy đủ về an toàn, vệ sinh lao động.

Bà Lượng Thị Tới, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TPHCM, cho hay khoảng trống pháp lý không đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của lao động tự do, gây khó khăn cho cơ quan quản lý nhà nước trong việc giám sát và hỗ trợ.

Về vấn đề này, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TPHCM đề xuất tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện khung pháp lý, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Lao động để có thể bao quát, điều chỉnh hầu hết các loại hình lao động. Bên cạnh đó, bà cho rằng cần phối hợp với các nền tảng số để xây dựng cơ chế hỗ trợ lao động đặc thù theo hướng phù hợp.
Nguồn: https://dantri.com.vn/lao-dong-viec-lam/tu-vu-tai-xe-bi-nhac-si-minh-khang-doa-dam-ai-bao-ve-lai-xe-cong-nghe-20260319083549148.htm?


LS TRẦN MINH HÙNG